Historia

Ryglice

Ryglice powstały prawdopodobnie w XII w. a ich mieszkańcy zajmowali się pędzeniem smoły. Ryglice były pierwotnie osadą leśną. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1301 r. Wtedy właśnie Władysław Łokietek ustanowił właścicielami Ryglic Mikołaja Burzę i Wawrzyńca Kielanowskiego - szlachciców herbu Pobóg. Prawdopodobnie wtedy również powstaje parafia w Ryglicach chociaż pierwsza pewna wzmianka pochodzi dopiero z 1351 r. Pierwszym znanym proboszczem jest Stanisław Pierzchała.

W okresie panowania Kazimierza Wielkiego następuje znaczny rozwój wsi, prawdopodobnie nadano jej prawa miejskie magdeburskie, wtedy także przybywają pierwsi Żydzi. Można powiedzieć, że do XVI w. następuje ciągły rozwój miasteczka, rozwija się handel i rzemiosło, pojawiają się młyny, karczmy, zakłady rzemieślnicze. Pojawia się również szkoła i szpital. O ciągłym rozwoju świadczy także podział Ryglic na dwie, później trzy części.

Dopiero wiek XVII przynosi nagłe zahamowanie rozwoju miasteczka. Pojawiają się powodzie, wybucha zaraza cholery. Do Ryglic wkraczają Szwedzi, prawdopodobnie zostali oni pobici nad potokiem Szwedką w 1656 roku, stąd wzięła się jego nazwa. Mają miejsce również najazdy Kozaków i Tatarów - spłonął kościół. Następstwem ciągłych najazdów jest głód, który coraz częściej dawał się we znaki. Prze pewien okres brakuje szkoły. W tym okresie zaczyna powstawać w Ryglicach dwór szlachecki..

W wieku XVIII następuje duży napływ ludności Żydowskiej z Niemiec. Na wioskach zaczynają się pojawiać oddziały rosyjskie i oddziały konfederatów barskich, jedni i drudzy pobierali kontrybucję. Ryglice liczą w tym czasie ok. 1800 mieszkańców.

W I połowie XIX w. zostaje przebudowany dworek w Ryglicach. Zaczyna powstawać również cmentarz żydowski. W centrum odnotowano rogatkę na której pobierano myto. Wybudowano koszary dragonów i stajnie. Około połowy XIX wieku właścicielką Ryglic jest Anna Ankwiczówna-Borzęcka. W Ryglicach rozwija się tkactwo, którym zajmują się chrześcijanie oraz handel prowadzony przede wszystkim przez Żydów. Pod koniec wieku Ryglice liczą 395 domów, 2703 mieszkańców, w tym 2324 katolików, 372 Żydów, 7 ewangelików i 14 osób innych wyznań.

Na początku XX wieku nauczyciel Jan Wirtel objął kierownictwo szkoły w Ryglicach i sprawował je do roku 1934. Był wielkim społecznikiem, inicjatorem licznych przedsięwzięć służących dobru ogólnemu. Krakowskie Towarzystwo Oświaty Ludowej przekazało dzieciom szkolnym biblioteczkę składającą się z 200 książek. Wybudowano Ochronkę i klasztor ss. dominikanek ufundowaną przez hrabinę Stefanię Szczepańską. Powstaje „Kółko Czytelnicze” – biblioteka dla mieszkańców Ryglic i okolicy. Staraniem miejscowej ludności wybudowano linię telefoniczno-telegraficzną z Tuchowa do Ryglic. W 1908 – 26 lipca założono w Ryglicach Kasę Stefczyka, pierwszą spółdzielnię. Założyciele to Jan Wirtel i Romuald Reinhold.

28 sierpnia 1908 r. urodził się w Ryglicach Wacław Boratyński, znany malarz i rzeźbiarz. Zmarł 25 września 1939 roku w szpitalu wojskowym we Lwowie.

20 września 1912 r. w Ryglicach oddano do użytku nową piętrową szkołę murowaną.

W czasie pierwszej wojny światowej wojska rosyjskie wkroczyły do Ryglic w listopadzie 1914 r. W nocy w wigilię Bożego Narodzenia toczyła się tu wielka bitwa z wojskami armii austriackiej. Okopy Rosjan znajdowały się tuż za zachodnią ścianą rynku a Austriaków w Uniszowej. Wojska rosyjskie były w ofensywie. Armia austriacka musiała się wycofać do Tuchowa za rzekę Biała, gdzie front stanął aż do maja 1915 roku. 2 maja 1915 r. doszło na tym terenie do jednej z największych bitew I wojny światowej (na odcinku Staszkówka-góra Pustki-Łużna-Gorlice). W wyniku przełamania pozycji Rosjan przez wojska austro-węgierskie oraz armię niemiecką gen. Mackensena państwa centralne opanowały Galicję i Królestwo Kongresowe. Po tych walkach pozostało w okolicy 86 cmentarzy wojennych w tym również w Ryglicach.

W 1917 r. w Ryglicach powstała druga spółdzielnia – Składnica Kółek Rolniczych – założona staraniem proboszcza, księdza Jakuba Wyrwy. Liczyła 800 członków, prowadziła duży sklep. Dyrektorem kalkulacyjnym i towaroznawczym był Jan Wirtel, kierownik szkoły, który pracował bezinteresownie przez 3 lata. Z dochodów zakupiono największą stajnię po wojsku austriackim i tam mieściły się sklepy i magazyny Składnicy. W czasie dewaluacji pieniędzy zamknięto sklep, oddawano członkom udziały i pożyczki.

W dniu 10 października 1918 r. ziemia tarnowska i Ryglice odzyskały wolność po 146 latach niewoli.

W 1922 r. w Ryglicach Powstało Towarzystwo Szkoły Ludowej, które rozwinęło szeroką działalność szkolną i pozaszkolną. TSL założył Adam Asnyk w Krakowie w 1891 r., w Ryglicach natomiast Franciszek Dubiel. Wkrótce utworzono siedmioklasową szkołę powszechną, wówczas imienia Stanisława Staszica, założono także Kółko Rolnicze, reaktywowano Ochotniczą Straż Pożarną.

Przed wybuchem II wojny światowej Ryglice liczyły 2515 ha, posiadały 650 gospodarstw, 3017 mieszkańców w tym 412 Żydów.

W czasie drugiej wojny światowej wojska niemieckie wkroczyły do Ryglic od strony Tuchowa w czwartek 7 września 1939 r. Przejechały wówczas tędy trzy dywizje pancerne. Późną jesienią Niemcy przywieźli do Ryglic Polaków wygnanych z Wielkopolski, których czasowo ulokowano w szkole, w budynku parafialnym i w pomieszczeniach TSL. Następnie poszczególne rodziny zamieszkały u obywateli miasteczka. W 1940 r. niemieccy żandarmi z Tarnowa spalili bożnicę żydowską, była to piętrowa budowla, do której prowadziły wysokie, kamienne schody boczne.

W 1941 r. powstała kolejna Spółdzielnia „Rygliczanka”, której organizatorem był Eugeniusz Jękot i inni młodsi działacze.

W środę 22 lipca 1942 r. Niemcy wywieźli wszystkich Żydów z Ryglic do getta w Tuchowie. Żydzi mieszkali i żyli w Ryglicach 595 lat. Po wiekach ich obecności pozostał tylko kirkut, cmentarz żydowski.

W okolicy Gilowej Góry 17 sierpnia 1944 r. oddział partyzantów AK zorganizował zasadzkę na kolumnę ciężarówek niemieckich z samochodem pancernym na przedzie. W wyniku walki zniszczono 7 samochodów i zdobyto wiele broni. Było to po spaleniu zachodniej części rynku w Ryglicach. 13 stycznia 1945 r. Niemcy spalili wschodnią część rynku w Ryglicach z budynkiem zabytkowego ratusza i charakterystyczną wieżą zegarową z XIX wieku a 17 stycznia o godzinie 11 wysadzili wszystkie trzy mosty. O godzinie 11.30 opuściły Ryglice ostatnie oddziały niemieckie.

W czasie drugiej wojny światowej podczas działań wojennych i w innych okolicznościach (zamęczeni w obozach , zabici przez gestapo itp.) zginęło 75 obywateli Ryglic Polaków oraz bez mała wszyscy Żydzi. Od 1939 r. do 22 lipca 1942 r. Niemcy zastrzelili na ludzkich oczach 30 osób narodowości żydowskiej, resztę zniszczyli w obozach w Bełżcu, Płaszowie i Oświęcimiu.

Po zakończeniu wojny w Ryglicach nastąpiła nowa epoka, okres intensywnej odbudowy i rozbudowy, okres zmian na wszystkich odcinkach życia.

W 1948 r. do Ryglic popłynął prąd. Władze powiatowe przeciągnęły z Tuchowa linię wysokiego napięcia i zainstalowały transformator. Potem zaczęto budować asfaltowe drogi. Od 1 stycznia 2001 r. decyzją Rady Ministrów znów stały się miastem. Znajdujące się w powiecie tarnowskim i mające 700-letnią historię Ryglice liczą obecnie około 3 tysięcy mieszkańców i są 884 miastem w Polsce.

Zalasowa

Pierwsza wzmianka o Zalasowej pochodzi z 1362 roku. Kupił wtedy część wsi Rafał z Tarnowa od Michała z Kielanowic. Można zatem przypuszczać, że Zalasowa istniała już w pierwszej połowie XIV wieku. Zalasowa leżała wtedy w ziemi sandomierskiej. W drugiej połowie XIV wieku przechodzi ona w ręce Leliwitów Tarnowskich, prawdopodobnie istniał już wtedy jakiś kościół, jednak pierwsza wzmianka o nim pochodzi dopiero z 1416 roku, gdy poświadczona jest parafia należąca do dekanatu tarnowskiego.

W 1448 r. Zalasowa należy do Tarnowskich, później wspomniany jest sołtys Jarosław Śluzowski, następnie Bernard Śluzowski.

W 1536 roku Zalasowa posiada już dwie karczmy, młyn i dwa łany gruntu należące do sołtysa. Wymieniono 65 kmieci uprawiających pole na 31 łanach ziemi a w 1581 roku jest już 70 kmieci gospodarujących na 33 łanach, 9 zagrodników [ogrodników], 36 komorników z bydłem i 9 rzemieślników, istnieją też dwa młyny.

Pierwsza szkoła w Zalasowej wymieniona jest w 1539 roku, a 1665 roku szpital - przytułek dla ubogich.

Po śmierci Zofii Tarnowskiej w 1570 roku Zalasowa przechodzi na własność jej męża - księcia Konstantego Ostrogskiego.

Od 1742 roku właścicielem Zalasowej jest Paweł Sanguszko a jego rodzina dziedziczy ją aż do początku XX wieku. W 1776 roku wieś liczy 850 mieszkańców. W 1848 wybucha epidemia cholery, umierają wtedy 133 osoby. a w 1853 roku na tę samą chorobę umiera 142 osoby. Dane z 1880 roku mówią, że w Zalasowej jest już 1832 mieszkańców. W 1889 wybudowano nową szkołę. Pod koniec XIX wieku liczba mieszkańców trochę spada - jest ich 1304.

W 1938 roku rozpoczęto budowę nowej szkoły, a w 1949 roku do Zalasowej doprowadzono prąd. Pod koniec XX wieku następuje telefonizacja i gazyfikacja wsi. Na przełomie wieków XX i XXI wieś zostaje skanalizowana, a następnie doprowadzono wodociąg.

Wola Lubecka

Wieś na Pogórzu Karpackim, na obszarze Pogórza Ciężkowickiego, nad potokiem Wolanką i jej dopływami. Od zachodu graniczy z Zalasową, od północy ze Zwiernikiem (gmina Pilzno), od wschodu z Lubczą, a od południa z Joninami i Kowalową.
Nazwa wsi : ok.1884 - Lubecka Wola  ,XX w. - Wola Lubecka

Wola Lubecka została założona na przełomie XIV/XV w. Wykazana jest ona w rejestrze podatkowym z 1504 r. Była wsią szlachecką. Lokowano ją na prawie niemieckim. Osią układu osadniczego był ciek wodny Wolanka. Wola Lubecka była wsią łanów leśnych. Główną drogą wiejską był trakt z Zalasowej do Lubczy, prowadzący częściowo wzdłuż potoku Wolanka, a częściowo działem wodnym pomiędzy Wolanką, a jej dopływem. W źródłach historycznych jest bardzo mało informacji o Woli Lubeckiej. Przynależność administracyjna i kościelna wsi była taka sama jak sąsiedniej Lubczy.
Największym wzniesieniem na jej terenie jest Góra Kokocz ( 434 m n.p.m). W krajobrazie wsi dominują współczesne obiekty: kościół i budynek szkoły. Małą architekturę sakralną o wartościach zabytkowych reprezentują 3 kapliczki z 1 ćw. XX w.

Uniszowa

Prawdopodobne powstanie Uniszowej datuje się na połowę XI wieku. Wieś podobnie jak sąsiednia Bistuszowa znalazła się w posiadaniu Benedyktynów Tynieckich. W XIV wieku przechodzi ona na własność króla Polski. Pierwsza pewna wzmianka o Uniszowej pochodzi z 1389 roku, wystąpił wtedy przed sądem ziemskim Mikosz de Uneschowicz.

Wiadomo, że w XV wieku prowadził przez Tuchów-Bistuszową-Uniszową-Ryglice-Kowalowy-Jodłową trakt kupiecki do doliny Wisłoki. W XVI wieku wioska należy do powiatu Bieckiego, należała już wtedy do parafii w Ryglicach. Pod koniec XIX wieku powstaje murowany dworek oraz park dworski.

W 1914 r. na terenie Uniszowej, Bistuszowej i Ryglic odbyła się bitwa pomiędzy wojskami austriackimi a rosyjskimi. Po zakończeniu II wojny światowej rozprowadzono prąd po Uniszowej a pod koniec XX wieku prąd i gaz.

Lubcza
 
Wieś na Pogórzu Karpackim, na obszarze Pogórza Ciężkowickiego, nad potokiem Wolanką i jej dopływami. Od zachodu graniczy z Wolą Lubecką i Kowalową, od północy ze Zwiernikiem(gmina Pilzno), od wschodu z Zagórzem, Dzwonową (gmina Jodłowa), a od południa z Jodłową (gmina Jodłowa)
Nazwa wsi:
1422 - Lubcza Górna, Lubcza Dolna
1461 - Lubcza Górna, Lubcza Dolna, pojawia się nazwa Lubcza Średnia
od 1504 r. - występują tylko nazwy Lubcza Dolna i Lubcza Górna
od XVIII w. - występuje tylko nazwa Lubcza.

Jedną z najstarszych osad w regionie ryglickim jest Lubcza. Najprawdopodobniej osada ta powstała w początkach panowania pierwszych Piastów. Pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z 1197 r. Jan Długosz w Dziejach polski wspomina o "królewskiej wsi Lubcza". Prawdopodobnie lokowano ją na prawie polskim i dopiero w 1369 r. przeniesiona została na prawo niemieckie. Osią układu osadniczego był ciek wodny Wolanki. W Lubczy znajdował się folwark królewski, który od 1525 r. przeżywał okres intensywnego rozwoju, kiedy starostwo bieckie (do którego należała Lubcza) objął Seweryn Boener. Skupywał role chłopskie po obniżonej cenie, na co skarżyli się w roku 1549 chłopi tej wsi w suplice do króla. Lubcza w XVI w. przeżywała okres rozkwitu gospodarczego. Pod koniec XVI w. nastąpiło pogorszenie położenia ludności wiejskiej. Kmiecie na folwarku królewskim w Lubczy mieli oddawać daninę zbożową, mieli obowiązek grodzenia płotów folwarcznych, mieli wozić drzewo spoza Lubczy w ramach dni pańszczyźnianych. Żony kmieci miały tkać konopie i len na potrzeby dworu królewskiego. Ponadto kmiecie w ramach dnia pańszczyźnianego byli zobowiązani ciąć sieczkę na potrzeby folwarku, czyścić dwór, sadzić drzewka i wykonywać inne zlecone roboty. Co prawda jeszcze w 1629 r. Lubcza słynie ze sławnych piekarzy, którzy wywozili swoje wyroby przede wszystkim do Tarnowa, ale są to oznaki minionej świetności.
We wsi Lubcza osadnictwo rozwinęło się dopiero w XIX/XX w. Główna droga wiejska prowadząca wzdłuż potoku Wolanka, to trakt historyczny. Krzyżująca się z nim droga przez przysiółek Budaki do Kowalowej powstała dopiero na przełomie XIX/XX w.

Kowalowa

Pierwsza wzmianka o Kowalowej pochodzi z 1386 roku. Miejscowość występowała wtedy pod nazwą Kowalowy.
Na przełomie dziejów współczesną Kowalową określano m.in. tak: Kowalowy, Kowalewy, Kowalówka.

W roku 1469 Kowalowy dzielą się już na Górne i Dolne, posiadają także sołtysa (część Kowalowej leży wtedy w powiecie Bieckim a część w Pilzneńskim. Wiadomo, że w I poł. XV wieku przez Kowalowy prowadzi droga wiodąca z Tuchowa do doliny Wisłoki.
W 1581 roku Kowalowy należą już do parafii Ryglice a w 1785 zaczyna funkcjonować szkoła podstawowa jednoklasowa.
Wiemy, że w 1880 roku Kowalowa liczy sobie 877 mieszkańców (w tym 78 na obszarze dworu) wtedy występuje jeszcze pod nazwą Kowalowy.
W maju 1915 roku na terenie gminy doszło do licznych bitew, po których ślad pozostał również w Kowalowej, jest to cmentarz wojskowy z I wojny światowej.
W 1947 roku do przeniesiono tutaj drewniany kościół z Ryglic, który istnieje do dnia dzisiejszego. W 1952 r w Kowalowej powstaje samodzielna parafia wyłączona z parafii Ryglice. W 1965 roku powstaje tutaj nowa szkoła.

Joniny
 
Pierwsza wzmianka o Joninach pochodzi z 1407 r., wówczas, w kronikach występują one pod nazwą Janiny (wymieniony jest Piotr de Janyna), lokowane na prawie niemieckim, od początku były własnością szlachecką.

W XVI w. Joniny należą do powiatu bieckiego na ziemi krakowskiej.
W 1581 część Jonin należy do Piotra Łyczko.
W 1664 r. do komunii wielkanocnej w Ryglicach, z Jonin przystępuje 170 osób.
W 1880 r. właścicielką Ryglic i Jonin jest Stefania Szczepańska, Joniny liczą wtedy 866 mieszkańców.
W 1899 Joniny należą do parafii Ryglice.
W 1913 r. w Joninach powstaje szkoła jednoklasowa.
Rok 1945 z 16 na 17 stycznia Niemcy wysadzają budynek dworu w Joninach.
W 1949 rozpoczyna się elektryfikacja wsi a w 1952 r. oddano już do użytku nową szkołę podstawową w Joninach.

Bistuszowa
 
Bistuszowa powstała prawdopodobnie w I połowie XI wieku. Należała ona pierwotnie do Benedyktynów Tynieckich. W XIV w. przechodzi ona w ręce króla. W 1430 r. należy ona do Mikołaja z Burzyna.

W XVIII w. w Bistuszowej powstaje dwór istniejący do dzisiaj jako obiekt zabytkowy. W XIX w. wieś należy do Bossowskich, później do Richtera, w 1846 r. wójtem Bistuszowej był Michał Witalis, członek Rady Państwa, poseł na Sejm Wiedeński.

Początkiem XX w. powstaje pierwsza szkoła. Na terenie Bistuszowej, Uniszowej i Ryglic 24 grudnia 1914 r. odbywa się bitwa między Austriakami i Rosjanami. Po II wojnie św. następuje elektryfikacja wsi a koniec XX w. przynosi Bistuszowej telefon i gaz.